Geçen haftaki yazýmýzda, eðitim ve bilimdeki baþarýsýzlýðýmýza çözüm olarak “Ne yapalým” sorusuna cevap olarak önce doðru taný, sonra iþin gereði, daha sonra da temel prensipler ve anlayýþ demiþ ve ilk ikisini anlatmýþtýk.
3) Temel prensipler ve anlayýþ
Öncelikle ilgili mevzuat ve bu çerçevede üniversite kavramý ile yönetim anlayýþý deðiþmelidir.
Bu Kanunun adý
“Üniversiteler Kanunu” olmalýdýr. Çünkü üniversiteler ortaöðretimin bir üst kademesi deðildir ve adý yüksek de olsa sadece öðretim yapan kurumlar olarak görülemez.
Kanunu inþa ederken;
Tüm eðitim sistemimizi bir bütün olarak gören ve evrensel akademik deðerleri gözeten bir anlayýþ içerisinde; “ülkenin, toplumun, öðretim elemanlarýnýn ve üniversitelerin” mevcut sosyal, psikolojik, ekonomik ve fiziksel durumlarý çok iyi deðerlendirilerek inþa edilmelidir.
Bu çerçevede;
- Belediye, özel ve tüzel kiþiliklerin vakýf ya da özel üniversite açmalarýna imkân tanýmalý, onlarý oluþturulacak milli bilim politikalarý doðrultusunda yönlendirirken diðer alanlarda tamamen serbest býrakmalýdýr,
- Yükseköðretimde kalitenin yükselmesini, üniversitelerin yaygýnlaþmasýný, ihtisaslaþmasýný, sektörlere ve topluma açýlmasýný teþvik etmelidir.
- Köklü düzenlemeler içermeli ancak, “Anglosakson” ya da “Kýta Avrupasý” modelleri gibi (kopya) kalýplar yerine;
Bugünkü sistemin, olumlu ve olumsuz anlamda kazandýrdýklarýný da göz ardý etmeden, kendimize uyacak ama mutlaka deðiþime ve geliþime açýk olacak bir yapýda olmalýdýr,
- Üniversitelerin Avrupa Birliði Yükseköðretim Alaný’nýn gereklerine uymasýný ve uluslararasý akreditasyona hazýrlanmasýný öngörmelidir.
Bu sebeple;
- Yükseköðretimi temsil edecek olan üst kurul (ismi YÖK ya da bir baþka þey!), bilim dünyasýnýn saygýnlýðý ve öneminin bir ifadesi olarak (1961’den beri olduðu gibi) Anayasa’da yer almalý ancak kesinlikle genel hükümler içermekten öteye gitmemelidir.
- Zira Anayasa’da yer alacak her türlü ayrýntý daha sonra çýkarýlacak yasa, tüzük ve yönetmelikler için baðlayýcý olacak, sistemin geliþtirilmesinin önünde (bugün olduðu gibi) aþýlmaz duvarlar oluþturabilecektir.
Kanun esas itibarýyla;
- Yükseköðretim kurumlarýnýn “kimin tarafýndan yönetileceðini deðil, nasýl yönetileceðini” esas almalýdýr.
- Hem yönetim ve hem de denetimde katýlýmcý demokrasiyi getirmeli, (üniversite dýþý kiþi ve kurumlar da dahil olmak üzere) ortak aklý iþletmelidir.
- Yetkileri kiþilerden çok kurullara vermeli, ama alýnan kararlarý uygulamada ita amirinin gücünü de zayýflatmamalýdýr.
Bu sebeple;
- Örgütlenme modeli “tavandan tabana deðil tabandan tavana doðru” iþleyen esaslar üzerine kurulmalýdýr.
- Ýdareciliði (özellikle maddi anlamda) cazibeli bir makam olmaktan çýkarmalý,
- Keyfi uygulamalarý engellemeli,
- Yöneticinin yetkisini, birey haklarý ile sýnýrlamalý,
- Üniversite özerkliðini esas almalý ve hedef olarak üniversiteleri;
¥ Kendini yöneten,
¥ Kendini kontrol eden (otokontrol)
¥ Kendi kendine iþleyen (otomatik)
¥ Ve (büyük ölçüde) kendine yeten
bir sistemi oluþturmaya yönlendirmelidir.
Bu özerklik;
- Kendi binalarýna sahip olmak,
- Fon alabilme ve ek mali kaynak saðlayabilmek,
- Bütçelerini kendi stratejileri doðrultusunda serbestçe kullanabilmek,
- Akademik yapý ve ders içeriklerini belirleyebilmek,
- Akademik kadroya atama ve azletme yetkisine sahip olmak,
- Maaþlarý belirlemek,
- Öðrenci sayýsýný ve öðrenci harçlarýný belirlemek
gibi konularý kapsamalýdýr.
Kanun “idari özerklik anlayýþý” içerisinde;
- Siyasetin üniversiteye egemen olmasýný önleyecek ama ayný zamanda,
- Üniversite yöneticilerinin, siyasal iktidarý “tanýmaz” bir noktaya gelmesine de imkan vermeyecek yapýda olmalýdýr.
Mali özerklik çerçevesinde;
- Kanun iþletme mantýðýna uygun olarak kendi bütçesini kendisi yapmak, kurumun yýllýk plan ve stratejik hedefleri doðrultusunda, (akademik personele ödenenler dahil) tüm giderlerini bu bütçeden karþýlamak zorunluluðu getirmeli,
- Genel Bütçeden üniversitelere yapýlacak yardýmýn belli kurallara (öðrenci sayýsýna, yayýmlanan bilimsel çalýþmalara, üretilen patent sayýsýna, sosyal ve ticari hayata olan katký vb.) baðlanmasýný ve yardýmýn daha çok proje bazýnda yapýlmasýný öngörmelidir.
- Mali özerkliðin özeti “Destek için iþ yap-yaptýðýn iþe göre destek al; kendi bütçeni kendin yap, ayaðýný yorganýna göre uzat” olmalýdýr.
Özgürlükler baðlamýnda;
- Kanun öðrencinin öðrenme özgürlüðünü güvence altýna almalý, ruhunda, öðrencinin objektif ve rasyonel düþünmeyi “bir davranýþ biçimi” haline getirmesini kazandýrmaya yönelik hükümleri barýndýrmalýdýr.
- Öðretim üyelerinin bilimsel özgürlüðünü güvence altýna almalý, mesela;
¥ Bir öðretim üyesinin “sosyal-siyasi-askeri-sivil” içeriðiyle düþündüðünce bir Güneydoðu raporu hazýrlamasýna (ve tabii yayýmlamasýna),
¥ Ya da Genelkurmayýn (aslýnda hiç de üstüne vazife olmadýðý halde) yaptýðý “laiklik tanýmý”na karþý “Dur sayýn komutan, bu iþ bizim iþimizdir, laiklik öyle deðil böyle tanýmlanmalýdýr” diyebilmesine güvence saðlamalýdýr.
Verimlilik anlamýnda;
- Kanun üniversiteleri, verimliliði (toplam kalite) arttýrmak ve giriþimci üniversite olmak baðlamýnda, rekabete yönlendirmeli, bu rekabet;
¥ Üniversitenin öðrencilerce tercih edilmesinden mezunlarýnýn iþ dünyasý tarafýndan aranýr olmasýna,
¥ Eðitim-öðretim sürecindeki imkânlar ve unvanlarýn kazanýlmasýndaki fýrsat eþitliðinden genel bütçeye daha çok katký saðlamaya,
¥ Araþtýrma, bilimsel yayýn ve patent üretiminden eldeki bütçe ile (maliyet–yarar kavramý gözetilerek) daha çok iþ yapmaya kadar
hemen her konuyu kapsamalýdýr.
Kanun, “hesap verebilirlik” açýsýndan;
- Yükseköðretimde yapýlan iþ ve iþlemleri þeffaflaþtýrmalý, yöneticiye, “yaptýðý iþlerin hesabýný vermek” sorumluluðu getirmelidir. Bu baðlamda;
- Her düzeydeki idareci, öðretim elemaný ve diðer çalýþanlarýn “aldýklarý ücretin ve taþýdýklarý unvanýn karþýlýðýnda ne ürettiklerini” ortaya koymak zorunda kalacaklarý hükümler içermeli,
- Mahkeme kararlarýný uygulamayan, yüz kýzartýcý suç iþleyen, irtikapta bulunan her düzeydeki idareciler için, üst amirlerin izni aranmaksýzýn, Cumhuriyet savcýlarýnýn görev yapabilmesine imkan tanýmalýdýr.
Genel akademik anlayýþ bakýmýndan;
- Kanun üniversitenin ne iþe yaradýðýný; ülke ekonomisine, sosyal hayata, dünya bilimine katkýsýný ve dünyadaki yerini, bu anlamda üretilen bilim, teknoloji ve diðer deðerlerin inovasyonunu yani ekonomik ve toplumsal yarara dönüþmesini sorgulayan hükümler içermelidir.
- “Ýnsanlarýn yasalara deðil yasalarýn insanlara uydurulmasý” ve “insanlarýn yasalar için deðil yasalarýn insanlar için var olduðu” esprilerini ilke olarak kabul etmeli,
- Kiþi hak ve özgürlükleri çerçevesinde; eðitim-öðretim hakkýný güvence altýna almalý,
- Eðitimin yurt sathýna ve tüm halk katmanlarýna yaygýnlaþtýrýlmasýný devletin temel ödevlerinden biri olarak görmelidir.
Kýsmetse, haftaya bu konuya devam edeceðiz.