Peygamberimiz Ýslam dinini insanlara teblið ederken en önemli iletiþim kaynaðý sohbettir dersek, meseleyi abartmýþ olmayýz. Çünkü Ýslam’ýn ilk temsilcilerinin olan sahabeler, kiþiliklerini söz konusu sohbetlerle inþa etmiþler ve peygamberimizin arkadaþlarý, yani sahabesi olmuþlardýr.

Sohbet, ne sýradan bir iletiþim ne de bilimsel bir konuþmaya benzemektedir. Sýradan iletiþimlerde ahlak unsuru olmadýðý için konuþmalar taraflara, çoðunlukla bir fayda saðlamadýðý gibi, boþ söz, hakaret ve çirkin sözle devam edebileceði gibi, istenmeyen sonuçlarla da bitebilmektedir. Bunun yanýnda bilimsel konuþmalar, sýnýrlarý belli önermeler ve kesin tanýmlar üzerine kurulduðu için konuþmacý karþýsýnda muhatap tamamen edilgen- etkisizdir. Bilimsel konferanslarda insanlar, bilgi bakýmýndan kendilerinden daha üstün konumda olan bir kiþiye zihinlerini açmak ve çoðunlukla onun dediklerini kabul etmek durumundadýrlar. Sohbet ise eþit þartlarda ve ortamlarda, insanlarýn birbirleriyle dertleþmesidir. Hem dinleyen hem de konuþan eþit þartlarda kendi meselelerini ortaya koyabilirler. Taraflar kesin tanýmlarla birbirlerini baðlamazlar; cümlelerin ucu açýktýr. Bazen soru sorulur bazen beraber geçmiþ hatýrlanýr, bazen samimi duygularla içe dönük kriterler yapýlýr.

Sohbette, sohbet edenin dinleyenlerden üstün bir tarafý yoktur. Üstünlük sadece ahlakta ve sorumluluk bilincinde, yani takvadadýr. Bu üstünlük anlayýþý, üstün olana muhatabýný ezme, hakir görme ya da küçük düþürme imkaný asla vermez. Çünkü bunlar da birer ahlaksýzlýktýr. Ahlaki açýdan üstün olan sohbetin dedikoduya, boþ söze, kýrýcý ve hakaret edici konuþmalara dönüþmesini önlemekte, kendisine yapýlan hakaretlere bile ayný þekilde cevap vermeyip; muhatabýna “selam” diyerek, onu kavgaya deðil barýþ ve esenlik yurduna havale etmektedir. Yunus Emre’nin deðimiyle o, “dövene elsiz, sövene dilsizdir”.  Sohbetin varoluþ sebebi affetmek, sevmek ve insanlara karþý muhabbet beslemektir.

Sohbetin özünde daha bilgili ve her yönden daha üstün olanýn, daha aþaðýda olanlara düzen verme gibi bir eda dahi yoktur. Bu anlamda peygamberimiz, sohbet ettiði kiþilere, “Ey insanlar, biz temiz, ahlaklý ve doðru yolu bulmuþ kiþileriz; siz ise sapýtmýþ kimselersiniz. Bu nedenle bizi dinleyin ki, kötü durumdan kurtulasýnýz” gibi bir eda içerisinde asla olmamýþtýr. Nitekim o, Taif’te taþlayanlara elsiz, Mekke’de sözle hakaret edenlere karþý dilsiz olmuþtur.

Peygamberimizin bu sohbet üslubunu Kur’an’da da görmek mümkündür.  Nitekim Kur’an’ýn hitabýnda da, “Hani hatýrla ki, bir zamanlar…”, diye baþlayarak insaný geçmiþe götüren,  “Ey peygamber sen bilir misin…”, “Sen nereden bileceksin…” gibi zihni uyaran, “Bakýn…, düþünün…, hiç düþünüp ibret almaz mýsýnýz?…” gibi, düþünceye sevk eden ifadeler bulunmaktadýr. Bunlar, bir çeþit sohbet ifadeleridir. Bu ifadelerle muhatap bir bakýma (Kur’an’la) konuþmaya, açýlarak dertleþmeye, içerisinde olanlarý özgürce ortaya koymaya baþlar.  Bu nedenle, denilebilir ki, Kur’an ayetlerinin çoðu ucu açýk soru, temenni, dua, yakarýþ, tembih gibi ucu açýk ifadelerdir.

Adýna inþa cümleleri de dediðimiz bu ifadeler, hem bireyin kiþiliðini hem de hayatý inþa etmektedir. Ancak inþa kavramý, bir binayý kurmak gibi, çoðunlukla tek taraflý bir eylem olarak düþünüldüðünden dolayý, baþta Kur’an olmak üzere peygamberimizin sohbet diliyle yaptýðý inþa olayýný bundan ayýrmak gerekmektedir. Sohbet diliyle yapýlan inþa, bir binayý yapan mühendis gibi, tamamen edilgen malzemelerden istenilen þekilde bir yapý ortaya koymak deðildir. Çünkü insanýn inþasý binanýn inþasýna asla benzememektedir. Bu anlamda bir takým modern sosyologlarýn, insaný cansýz binalar yerine koyarak uygulamaya çalýþtýklarý “sosyal mühendislik projeleri” çoðunlukla baþarýlý olamamýþtýr. Çünkü insan, cansýz taþ toprak ya da kadavra deðil canlý, hareketli ve özgür bir varlýktýr.