|
Allah- insan iliþkisine epistemolojik açýdan bakanlar, hem Allah’ý hem de insaný tanýmlayarak birbirinden ayýrýrlar. Bir þeyi tanýmlamak, ona sýnýr çizmek olduðuna göre, Allah- insaný iliþkisini de bu taným çerçevesinde ele almak, bir bakýma Allah ile insan arasýna sýnýr çizmektir.
Allah ile insan arasýna çekilen bu sýnýr ikisini birbirinden ayýrmakta, Allah için ayrý, insan için ayrý bir alan varsaymaktadýr. Allah’ý tanýmlamak ve O’na sýnýr çizmek mümkün olmadýðýna göre, Allah’ý tanýmlamaya kalkýþanlar, bunun yerine, her zaman O’nun hakkýnda tenzih dili kullanmýþlar yani Allah’ýn ne olduðunu deðil de ne olmadýðýný ortaya koymaya çalýþmýþlardýr. Örneðin,” Allah alimdir, rahimdir, adildir” gibi O’na olumlu niteliler yükleyen cümleler yerine, “Allah insan gibi alim, rahim, adil deðildir” gibi olumsuz ifadeler kullanmýþlardýr.
Tabii bu durum, Allah’a yüklenen niteliklerin insanda da olmasý, ya da söz konusu niteliklerin çift anlamlý olmasýndan kaynaklanmaktadýr. Çünkü bu nitelikler hem Allah hem de insan için kullanýlýrsa bunu sonucunda Allah, giderek tamamen insana benzetilir ya da antropomorfik Tanrý anlayýþý ortaya çýkabilir. Ýslam düþüncesindeki terimlerle konuþursak, hem insanda hem de Allah’ta olan çift anlamlý niteliklerin hem insan hem de Allah için kullanýlmasý Allah’ý cismanileþtiren “Mücessime” ya da insana benzeten “Müþebbihe” anlayýþý ortaya çýkabilir. Bu nedenle, örneðin “alim” olma niteliði, Allah için kullanýldýðýnda “Allah alimdir ama insan gibi alim deðildir, ya da Allah’ýn ilmi insanýn ilmine benzemez” þeklinde olumsuz bir ifadeyi de arkasýndan eklemek gerekmektedir.
Bu anlamda Batý düþüncesi, Skolastik dönemde “Allah inancýna yer açmak için beþeri bilgiyi kenara itmiþ, modern dönemde beþeri bilgiye yer açmak için inancý kenara koymuþtur”. Birincisi inanç adýna insanýn bilgisini yok etmiþ, ikincisi bilgi adýna inancý ortadan kaldýrmýþtýr. Sonuçta her ikisi de Allah ile insaný birbirinden ayýrmýþtýr.
Ýslam düþüncesinde de bir tarafta akýlcý düþünürlerin Allah ile ilgili olarak ortaya koyduklarý, Allah’ý insani niteliklerden uzaklaþtýran tenzih dili diðer tarafta Mücessime’nin Allah’ý insanýn dünyasýna indirgeyen teþbih dili, Allah- insan iliþkisini adeta çýkmaza sokmuþtur. Çünkü birincisi, biraz daha ileri götürüldüðünde etkisiz ve yetkisiz Tanrý da diyebileceðimiz, Muattilanýn Allah anlayýþýna diðeri iþe þirke götürecektir.
Allah- insan iliþkisinde varýlmasý muhtemel olan bu çýkmaza karþý Gazali, Allah’ýn sýfatlarýnýn insanda da olabileceðini, böylece Allah ile insan arasýnda varoluþsal iliþkinin kurulabileceðini söylemektedir. Gazali, özellikle Allah’ýn “en güzel isimleri” dediðimiz isimlerden her birinin, en mükemmel ahlaki nitelikler olarak insanda da olmasý gerektiði kanaatindedir. Örneðin Allah merhametli olduðu gibi insan da merhametli olabilir. Allah’ýn mükemmel merhameti insanlar için mükemmel model olabilir. Eðer insan böyle bir merhameti kendisine model almazsa merhameti sýnýrlandýrabilir. Örneðin Allah adildir; bunun yanýnda insan da adil olabilir. Ancak adalet konusunda Allah’ýn mükemmel adaletini model almayanlar, kendi menfaatlerine uygun olan durumlarda adaletli olmayan durumlarda adaletsiz olabilirler. Bu anlamda Allah’ýn güzel isimlerini birer ahlaki model olarak, hayatlarýna en yüksek derecede aktarabilenler peygamberlerdir. Biz Müslümanlar da fýtratýmýzý Allah’ýn boyasýyla boyamak için Allah’ýn güzel isimlerini, hayatý Kur’an ahlakýyla yaþayabilmek için peygamberimizin sýfatlarýný birer ahlaki model olarak görmeliyiz. Yani peygamberimizde bulunan doðruluk, güvenilirlik, günahsýzlýk, akýllýk gibi nitelikleri, gücümüz nispetinde bizde de olmasý gerekmektedir.
Allah’ý insana ait noksan niteliklerden uzaklaþtýrmak, O’nu tenzih ve takdis etmek açýsýndan önemli bir hassasiyeti ortaya koysa da, insanýn Tanrý ile iliþkisi açýsýndan, bizi sorunlu bir noktaya doðru sürüklemektedir. Çünkü hem Allah’ýn güzel isimlerin hem de peygamberlerin sýfatlarý, insanýn hayattaki ahlaki konumu ve varoþu açýsýndan hayati önem taþýmaktadýr.
Kelime-i tevhidi bir bütün olarak düþünürsek, sadece “la ilahe” (ilahlara hayýr) diyerek bu noktada kalmak mutlak küfrü, “la ilahe illallah” (Allah’tan baþka ilah yoktur) diyerek, Allah’ýn mahiyetini aklýn sýnýrlarý içerisinde bulmak deizmi doðurmaktadýr. “La ilahe ilallah Muhammedü’r-resulullah” (Allah’tan baþka ilah yoktur, Muhammet O’nun elçisidir) demek Müslümanlýðý ortaya çýkarmaktadýr. Ancak burada önemli olan nokta Allah’ý tanýmaktýr.
Kur’an kendi zatýna ait adý Allah olan ilahi isim ve sýfatlarýyla bize tanýtarak, bizim O’nun boyasýyla boyanmamýzý istemektedir. Bu anlamda Müslümanlar inandýklarý Allah’ý O’na ait güzel isimlerle tanýmak durumundadýrlar. Her biri Müslüman’ýn yeryüzündeki varoluþ biçimini gösteren bu isimler olmadan Allah- Ýnsan iliþkisi saðlam temellere oturmak oldukça zordur. Çünkü söz konusu isimler Kur’an ahlakýnýn ontolojik temellerini oluþturmaktadýr.
|
